Het komt voor dat mensen met bijvoorbeeld een verstandelijke handicap, psychiatrische problematiek en/of verslaving niet meer (helemaal) voor zichzelf kunnen zorgen Voor deze mensen kan curatele als maatregel worden opgelegd. De maatregel is vooral bedoeld als bescherming tegen anderen die misbruik van de situatie kunnen maken. Een meerderjarige kan volgens de wet onder curatele worden gesteld als er sprake is van:
- een geestelijke stoornis, waardoor iemand, al dan niet met tussenpozen, niet in staat is of bemoeilijkt wordt zijn belangen behoorlijk te behartigen;
- verkwisting (iets gebruiken zonder dat je het goed of volledig benut);
- gewoonte van drankmisbruik, waardoor de betrokkene
- o zijn belangen niet behoorlijk waarneemt;
- o in het openbaar herhaaldelijk ergernissen geeft; of
- o zijn eigen veiligheid of die van anderen in gevaar brengt.
De curator behartigt de financiële maar ook de persoonlijke belangen van de curandus. Zo vertegenwoordigt de curator de curandus als het gaat om verzorging, verpleging, behandeling of begeleiding. De inkomsten van de curandus (zoals een uitkering) moeten in de eerste plaats worden besteed aan zijn verzorging. De curator moet de curandus wel altijd zoveel mogelijk betrekken bij wat er moet gebeuren en moet de curandus stimuleren om zoveel mogelijk zelf te beslissen en te doen, als hij daartoe in staat is. Dit behoort tot zijn verplichting. Als de curandus daartoe niet in staat is, dan is de curandus ‘wilsonbekwaam'.
Als de curandus wilsonbekwaam is, dan:
- beslist de curator samen met de hulpverlener over bijvoorbeeld de medische behandeling of over het zorgplan. De curator kan ook op persoonlijk vlak advies geven, bijvoorbeeld over het wel of niet omgaan met bepaalde mensen.
- bepaalt de curator de verblijfplaats van de betrokkene, tenzij het om een gedwongen opname in een psychiatrisch ziekenhuis gaat.
De curator mag niet vertegenwoordigend optreden als het om een hoogstpersoonlijke rechtshandeling gaat. Dat is een rechtshandeling waarbij het zozeer op de mening van de curandus zelf aankomt, dat alleen hij mag beslissen. Daarom kan de curator bijvoorbeeld geen testament voor de wilsonbekwame curandus maken of familierechtelijke handelingen namens de curandus verrichten (zoals het erkennen van zijn kind). Verder mag de curator namens de curandus geen schriftelijke wilsverklaring geven, waarbij de toestemming voor medische verrichtingen wordt geweigerd.
De curator moet een inventarisatie maken van wat de curandus bij het begin van de curatele bezit. Vaak moet hij ook een boedelbeschrijving maken. Over beide verplichtingen en over de termijn waarbinnen dit gedaan moet worden, wordt de curator door de rechtbank, sector kanton aangeschreven. Na het indienen van de boedelbeschrijving kan de kantonrechter de curator verplichten om jaarlijks rekening en verantwoording over het beheer af te leggen.
Als de curator over goederen van de curandus wil beschikken, moet hij daarvoor meestal toestemming van de kantonrechter hebben. Ook voor andere rechtshandelingen heeft de curator de toestemming van de kantonrechter nodig.
Voor het aanvragen of wijzigen van curatele bestaan speciale formulieren, die onder meer op de website rechtspraak.nl beschikbaar gesteld zijn. De formulieren zijn ook op te vragen bij de griffies van de rechtbanken.
Bij het verzoek tot ondercuratelestelling moet u het volgende meesturen:
- Een uittreksel uit de gemeentelijke basisadministratie (GBA) voor de persoon voor wie u de maatregel aanvraagt. Dit afschrift kunt krijgen bij de gemeente waar de persoon staat ingeschreven.
- Indien mogelijk een verklaring van een deskundige waaruit blijkt dat de toestand van de betrokkene zodanig is, dat ondercuratelestelling noodzakelijk is (medische verklaring).
- Indien mogelijk een verklaring van de naaste familieleden waaruit blijkt dat zij van de aanvraag op de hoogte zijn en hiermee akkoord gaan. De verklaring van de partner en van de meerderjarige kinderen is voldoende. Als er geen partner of meerderjarige kinderen zijn, moet er een verklaring van de ouders en meerderjarige broers en/of zussen van de betrokkene meegestuurd worden.
- Een mededeling dat de betrokkene wel of niet op de zitting kan verschijnen. Als dat onmogelijk is, kan de rechter de betrokkene bezoeken om hem naar zijn mening te vragen.
- Een verklaring van de voorgestelde curator waarin staat dat deze bereid is om deze taak te vervullen.
- Als de verzoeker in aanmerking wil komen voor vermindering van het griffierecht, moet ook een inkomensverklaring van de Raad voor Rechtsbijstand mee worden gestuurd.
Het is natuurlijk heel goed mogelijk dat de persoon in kwestie na verloop van tijd weer in staat is zelf beslissingen te nemen. Curatele, bewind of mentorschap eindigen echter niet vanzelf. De beëindiging van de maatregel moet de betrokkene zelf aanvragen bij de kantonrechter of bij de rechtbank.
Curatele en bewind eindigen ook als de betrokkene komt te overlijden.